UOKiK testuje sztuczną inteligencję do tropienia dark patterns w sklepach internetowych

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zbudował narzędzie oparte na sztucznej inteligencji, które ma samodzielnie wykrywać dark patterns, czyli manipulacyjne mechanizmy stosowane przez sklepy internetowe do wymuszania zakupów lub utrudniania rezygnacji z usług. Projekt, finansowany ze środków unijnych, wszedł już w fazę testowania i prezentacji wyników pierwszego etapu prac.

Jak działa narzędzie

Zamiast klasycznych skryptów przeszukujących kod strony pod kątem gotowych wzorców, UOKiK postawił na model wizyjno-językowy, który analizuje witrynę podobnie jak robi to człowiek. System ocenia kolory, układ graficzny, rozmiar przycisków i ich relację względem tekstu, co pozwala wychwycić subtelniejsze formy manipulacji niż tylko oczywiste sztuczki w kodzie.

W pierwszym etapie prac zespół urzędu przeanalizował ponad 300 witryn internetowych, głównie sklepów e-commerce, a szczegółowej analizie kodu źródłowego poddano sto z nich, wytypowanych jako stosujące dark patterns. Materiał uzupełniono o skargi konsumentów, badania neuromarketingowe z użyciem eye trackingu, śledzenia mimiki twarzy i EEG, a także ankiety symulujące rzeczywiste scenariusze zakupowe.

Co to są dark patterns

Dark patterns to techniki projektowania interfejsów, które celowo wprowadzają konsumenta w błąd lub utrudniają mu podjęcie świadomej decyzji. Najczęstsze przykłady to ukryte koszty ujawniane dopiero na ostatnim etapie zamówienia, sztucznie wywoływana presja czasu w postaci fałszywych liczników wyprzedaży, przyciski rezygnacji z subskrypcji ukryte w mało widocznych miejscach interfejsu czy domyślnie zaznaczone zgody marketingowe.

UOKiK opublikował już wcześniej poradnik dla konsumentów zatytułowany "Nie klikaj w ciemno!", tłumaczący najpopularniejsze mechanizmy manipulacji stosowane w sklepach internetowych. Narzędzie AI ma być kolejnym krokiem, tym razem skierowanym nie do konsumentów, lecz do samego urzędu jako instrument nadzoru rynku.

Rola urzędnika pozostaje kluczowa

Prezes UOKiK Tomasz Chróstny podkreśla, że automatyzacja ma wspierać, a nie zastępować, pracę urzędu. System ma przyspieszyć wykrywanie nieuczciwych praktyk i wychwytywać powtarzające się wzorce manipulacji w skali, której nie da się osiągnąć ręczną analizą pojedynczych stron.

AI nie zastąpi ani nie wyręczy nas w roli strażnika praw konsumentów w cyfrowym świecie - Tomasz Chróstny, prezes UOKiK

Urząd zapowiada też opracowanie własnych wytycznych dotyczących wykorzystania sztucznej inteligencji w swoich działaniach, co ma zapobiec sytuacji, w której decyzje administracyjne podejmowane byłyby automatycznie, bez udziału urzędnika odpowiedzialnego za ostateczną ocenę.

Znaczenie dla polskich sklepów internetowych

Dla branży e-commerce oznacza to realną zmianę skali nadzoru. Dotychczas wykrywanie dark patterns opierało się głównie na skargach konsumentów i wyrywkowych kontrolach, co pozwalało wielu sklepom stosować manipulacyjne mechanizmy przez lata bez konsekwencji. Narzędzie oparte na AI może pozwolić urzędowi skanować rynek szybciej i systematyczniej, zwiększając ryzyko wykrycia nieuczciwych praktyk także u mniejszych sprzedawców, którzy dotąd rzadko trafiali pod lupę regulatora.

Projekt wpisuje się w szerszy trend wykorzystywania sztucznej inteligencji przez europejskie organy nadzoru rynku, które coraz częściej sięgają po automatyzację do monitorowania dużej liczby witryn internetowych jednocześnie. Marcowa konferencja ICPEN w Bydgoszczy ma być okazją do wymiany doświadczeń z odpowiednikami UOKiK z innych krajów, testującymi podobne rozwiązania.

Na razie urząd nie ujawnił dokładnego budżetu projektu ani planowanej daty jego pełnego wdrożenia do codziennej pracy inspektorów. Kolejnym krokiem ma być publikacja wewnętrznych wytycznych regulujących sposób korzystania z AI w postępowaniach prowadzonych przez urząd.