Badanie: świadomość AI rośnie wraz z dochodem i wykształceniem

Sztuczna inteligencja miała wyrównywać szanse, tymczasem nowe badanie akademickie pokazuje coś przeciwnego. Osoby z wyższym wykształceniem i wyższymi dochodami znacznie częściej rozpoznają, kiedy korzystają z narzędzi opartych na AI, i potrafią świadomie wykorzystać tę wiedzę na swoją korzyść, podczas gdy reszta społeczeństwa zostaje w tyle.

Jak badano świadomość AI

Zespół kierowany przez prof. Sai Wang z Wydziału Mediów Interaktywnych Hong Kong Baptist University przeanalizował dane sondażowe zebrane wśród ponad 10 tysięcy dorosłych mieszkańców Stanów Zjednoczonych w ramach American Trends Panel, cyklicznego badania Pew Research Center. Naukowcy rozróżnili trzy zjawiska: świadomość AI, czyli rozpoznawanie, gdzie technologia jest faktycznie wykorzystywana, deklarowaną znajomość AI, rozumianą jako subiektywne poczucie wiedzy o niej, oraz rzeczywiste korzystanie z narzędzi AI.

Praca została przyjęta do publikacji w marcu 2026 roku po złożeniu w październiku 2025 roku, a online ukazała się 1 maja 2026 roku w Information, Communication & Society, jednym z uznanych czasopism zajmujących się badaniem technologii cyfrowych i społeczeństwa.

Wykształcenie ważniejsze niż dochód

Kluczowy wynik badania brzmi jednoznacznie: to poziom wykształcenia, a nie wysokość dochodu, najsilniej wiąże się z tym, jak dobrze dana osoba rozpoznaje obecność AI w swoim otoczeniu i jak często z niej korzysta. Osoby z wyższym wykształceniem częściej wiedzą, że dany produkt, usługa czy proces rekrutacyjny opiera się na algorytmach sztucznej inteligencji, nawet jeśli nie jest to nigdzie wprost zaznaczone.

Naukowcy podkreślają, że tradycyjne modele nierówności cyfrowych koncentrowały się na dostępie do internetu, umiejętnościach obsługi komputera i korzyściach z korzystania z sieci. Wszystkie one zakładały, że użytkownik świadomie wchodzi w interakcję z technologią. Sztuczna inteligencja często działa w tle, bez wyraźnego oznaczenia, co czyni ten podział trudniejszym do zauważenia niż klasyczna przepaść cyfrowa.

Świadomość a rzeczywiste użytkowanie

Zaskakującym elementem badania jest to, że subiektywne poczucie znajomości AI okazało się silniej powiązane z rozpoznawaniem technologii w praktyce niż samo jej używanie. Innymi słowy, ludzie, którzy czują się dobrze poinformowani na temat AI, częściej zauważają jej obecność w różnych kontekstach, nawet jeśli sami nie korzystają z niej intensywnie.

Zamykanie luki w świadomości AI jest niezbędne, bo jeśli tylko osoby o wyższych dochodach lub wykształceniu są świadome AI i jej zastosowań, może to utrwalać nierówności społeczne - prof. Sai Wang, Hong Kong Baptist University

Jako przykład badaczka wskazuje rekrutację zawodową. Kandydaci do pracy, którzy wiedzą, że pracodawcy stosują AI do wstępnej selekcji CV, mogą odpowiednio dostosować swoje dokumenty aplikacyjne pod kątem algorytmów. Osoby, które tej wiedzy nie mają, tracą szanse na zatrudnienie, nie zdając sobie sprawy, dlaczego ich zgłoszenia są odrzucane.

Podobny mechanizm dotyczy codziennych usług cyfrowych. Systemy rekomendacji na platformach streamingowych takich jak Netflix czy Spotify dobierają treści na podstawie analizy zachowań użytkownika, jednak wielu z nich nie zdaje sobie sprawy, że stoi za tym sztuczna inteligencja, i traktuje sugestie jako przypadkowe lub neutralne.

Osoby z większą świadomością mogą lepiej rozumieć zarówno szanse, jak i zagrożenia związane z AI, na przykład rozpoznawać, a nawet tworzyć deepfake'i, podczas gdy osoby o mniejszej świadomości są bardziej narażone na oszustwo lub manipulację przez te technologie - prof. Sai Wang, Hong Kong Baptist University

Co proponują badacze

Zespół prof. Wang rekomenduje kampanie informacyjne i warsztaty społecznościowe, które prostym językiem i na praktycznych przykładach tłumaczyłyby, czym jest AI i gdzie działa, kierowane szczególnie do osób o niższym statusie społeczno-ekonomicznym. Badacze postulują też włączenie edukacji o AI do programów szkolnych i kursów dla dorosłych, tak aby kompetencje cyfrowe nie zależały wyłącznie od wykształcenia formalnego zdobytego wcześniej.

Wnioski z badania wpisują się w szerszą debatę toczącą się również w Polsce, gdzie firmy i urzędy coraz częściej wdrażają narzędzia AI w rekrutacji, obsłudze klienta czy administracji, a świadomość tego zjawiska wśród obywateli pozostaje nierówna. Rekomendacje dotyczące edukacji i przejrzystości w informowaniu o użyciu AI mogą być istotne dla instytucji planujących własne wdrożenia tej technologii.

Autorka badania podsumowuje cel swojej pracy jako dążenie do sytuacji, w której korzyści z technologii nie są zarezerwowane dla wąskiej grupy najlepiej wykształconych i najzamożniejszych użytkowników, lecz stają się dostępne dla całego społeczeństwa niezależnie od punktu startowego. Źródła: Rich more likely to use AI, study finds, as experts warn these burgeoning technologies are increasing social inequality (https://newsroom.taylorandfrancisgroup.com/rich-more-likely-to-use-ai-study-finds-as-experts-warn-these-burgeoning-technologies-are-increasing-social-inequality/), Socioeconomic disparities in AI awareness: examining the mediating roles of AI usage and familiarity (https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369118X.2026.2652505)