Rosja przyjmuje ustawę o "suwerennej" sztucznej inteligencji

Rosja dostała własną wersję regulacji sztucznej inteligencji. Duma Państwowa przyjęła ustawę w drugim i trzecim czytaniu 8 lipca, dzień po pierwszym czytaniu, a Rada Federacji zatwierdziła ją w kolejnych dniach. Dokument trafił teraz na biurko Władimira Putina i wejdzie w życie 1 września 2026 roku, jeśli prezydent go podpisze.

Dwie kategorie modeli

Sercem ustawy jest podział dużych modeli fundamentalnych AI na dwie kategorie. Model "suwerenny" musi być opracowany i w pełni kontrolowany przez rosyjski podmiot prawny przez cały cykl życia, a jego infrastruktura ma działać wyłącznie na serwerach w Rosji. Model "narodowy" również musi powstać w rosyjskiej firmie, ale może wykorzystywać zagraniczne komponenty open source, o ile dane i serwery pozostają na terytorium kraju.

Według doniesień agencji TASS wśród krajowych graczy Sberbank spełnia kryteria modelu suwerennego, a Yandex kwalifikuje się jako model narodowy. Rząd rosyjski zyskał uprawnienia do wskazywania sytuacji, w których w administracji publicznej i sektorach uznanych za wrażliwe wolno używać wyłącznie modeli suwerennych lub narodowych, co w praktyce eliminuje z tych obszarów systemy takie jak ChatGPT, Gemini czy Claude.

Tradycyjne wartości jako wymóg prawny

Ustawa wprowadza zasadę "uwzględnienia i poszanowania tradycyjnych rosyjskich wartości duchowych i moralnych" jako jedno z podstawowych kryteriów regulacyjnych dla modeli AI działających w kraju. Zapis przetrwał w ostatecznej wersji przepisów mimo wcześniejszych zastrzeżeń części branży technologicznej, która obawiała się, że tak sformułowany wymóg trudno przełożyć na konkretne, mierzalne kryteria techniczne.

Wcześniejsze wersje projektu, opisywane przez rosyjski serwis Meduza jeszcze w czerwcu, budziły spory o to, czy modele suwerenne będą mogły być trenowane na danych spoza Rosji. Ostateczna wersja złagodziła to ograniczenie, dopuszczając trenowanie na niekrajowych danych, przy zachowaniu wymogu kontroli rosyjskiego podmiotu i lokalizacji infrastruktury w kraju.

Prawa autorskie i oznaczanie treści

Poza podziałem na kategorie modeli ustawa reguluje też dwie inne kwestie budzące spory na całym świecie: prawa autorskie w trenowaniu modeli i oznaczanie treści generowanych przez AI. Przepisy dopuszczają wykorzystywanie materiałów chronionych prawem autorskim do trenowania modeli bez zgody posiadaczy praw, co stawia Rosję w bezpośredniej opozycji do kierunku, w jakim zmierzają sądy w USA i Europie po głośnych ugodach, takich jak zatwierdzona niedawno ugoda Anthropic z autorami książek na 1,5 miliarda dolarów.

Operatorzy platform z ponad 500 tysiącami użytkowników dziennie będą musieli technicznie umożliwić oznaczanie treści wygenerowanej przez AI, choć samo oznaczanie pozostaje dobrowolne, a jego format ma być ustalany w umowach między dostawcami AI a użytkownikami. To znacznie łagodniejsze podejście niż w Unii Europejskiej, gdzie obowiązkowe oznaczanie treści AI wchodzi w życie 2 sierpnia.

Ustawa ma na celu ustalenie ram prawnych dla szybkiego wzrostu i wdrażania dużych modeli fundamentalnych AI w Rosji - z uzasadnienia przyjętego przez Radę Federacji

Rosyjska wersja suwerenności technologicznej

Termin "suwerenna AI" krąży w globalnej debacie od miesięcy, głównie za sprawą apeli producentów chipów i ekspertów o otwarte ekosystemy niezależne od kilku amerykańskich dostawców. Rosyjska ustawa nadaje temu pojęciu zupełnie inny, prawnie wiążący sens: to nie postulat otwartości, lecz mechanizm kontroli państwa nad tym, jakie modele wolno wdrażać w administracji i sektorach strategicznych, oraz narzędzie do wymuszenia zgodności treści z oficjalną linią ideologiczną.

Dla polskiego czytelnika kontrast z unijnym AI Act, którego kolejne przepisy wchodzą w Polsce w życie w tym roku, jest wyraźny. Podczas gdy Bruksela i Warszawa koncentrują się na ocenie ryzyka systemów i przejrzystości wobec użytkowników, Moskwa buduje ramy prawne wokół kontroli pochodzenia technologii i zgodności z wartościami państwowymi, przy jednoczesnym rozluźnieniu ochrony praw autorskich twórców.

Ustawa nie zawiera na razie szczegółowego katalogu kar za naruszenia, co pozostawia rosyjskim regulatorom szerokie pole do doprecyzowania przepisów wykonawczych przed wejściem w życie głównych postanowień we wrześniu. Kluczowe wymogi dotyczące statusu suwerennego i narodowego, obowiązków deweloperów oraz wykorzystania własności intelektualnej zaczną obowiązywać dopiero od marca 2027 roku, co daje rosyjskim firmom AI ponad półroczne okno na dostosowanie się do nowych zasad.