Nowe prawo pozwoli żądać wyjaśnień, gdy AI odmówi kredytu, pracy lub świadczenia

Bank odrzucił wniosek o kredyt, pracodawca nie zaprosił na rozmowę po automatycznej selekcji CV, a urząd odmówił świadczenia po ocenie systemu punktowego. Jeśli za taką decyzją stał system sztucznej inteligencji, unijny AI Act daje osobie dotkniętej decyzją konkretne narzędzia prawne, by zażądać wyjaśnień i w razie potrzeby złożyć skargę.

Co daje prawo do wyjaśnienia

Artykuł 86 AI Act obejmuje sytuacje, w których zautomatyzowany system klasyfikowany jako wysokiego ryzyka bierze udział w podejmowaniu decyzji dotyczącej konkretnej osoby. Chodzi między innymi o ocenę zdolności kredytowej, rekrutację i zarządzanie pracownikami, dostęp do świadczeń publicznych czy ocenę ryzyka ubezpieczeniowego. Wyłączone są systemy dotyczące infrastruktury krytycznej.

Wyjaśnienie, którego może zażądać zainteresowany, musi dotyczyć roli systemu AI w procedurze decyzyjnej oraz głównych elementów, które doprowadziły do konkretnego rozstrzygnięcia. Przepis nie zobowiązuje firmy ani instytucji do ujawnienia kodu źródłowego czy wag modelu, ale ma dać człowiekowi realny wgląd w logikę decyzji, a nie ogólnikową informację, że "tak zdecydował system".

Jak złożyć skargę

Artykuł 85 AI Act przyznaje prawo skargi do organu nadzoru rynku każdej osobie fizycznej lub prawnej, która ma podstawy sądzić, że doszło do naruszenia rozporządzenia. W praktyce oznacza to, że nie trzeba być bezpośrednio poszkodowanym w sensie formalnym - wystarczy uzasadnione podejrzenie nieprawidłowości w działaniu systemu AI.

Skarga powinna zawierać opis zdarzenia, wskazanie systemu lub usługi, podmiotu odpowiedzialnego, datę zdarzenia, treść otrzymanej decyzji oraz powód podejrzenia naruszenia. Zaleca się zachowanie zrzutów ekranu, wiadomości, regulaminów, numerów spraw, wersji aplikacji oraz treści wcześniejszych wniosków o wyjaśnienie.

Przydatne jest też odnotowanie, czy wynik zmienił się po modyfikacji jednej cechy wniosku, czy osoby w podobnej sytuacji otrzymały inne decyzje, czy system działał w pełni autonomicznie, czy kontaktował się z wnioskodawcą pracownik, oraz czy istniała możliwość uzupełnienia danych, odwołania się lub uzyskania uzasadnienia.

Kto przyjmie skargi w Polsce

W Polsce funkcję krajowego organu nadzoru rynku i jednego punktu kontaktowego w sprawach AI ma pełnić Komisja Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji. Ustawę powołującą KRiBSI prezydent Karol Nawrocki podpisał 24 lipca 2026 roku, kończąc wieloletni proces legislacyjny wdrażający unijny AI Act do polskiego porządku prawnego.

Zgodnie z zapowiedziami wiceministra cyfryzacji Dariusza Standerskiego przewodniczący komisji powinien zostać powołany w ciągu dwóch miesięcy od wejścia ustawy w życie, a cały skład w ciągu trzech miesięcy - co oznacza realny start prac KRiBSI w listopadzie 2026 roku. Do tego czasu funkcję wsparcia dla poszkodowanych pełnią istniejące instytucje i procedury.

Co robić do listopada

Do czasu uruchomienia KRiBSI skarga na system AI nie zastępuje standardowej reklamacji u dostawcy usługi, odwołania od decyzji administracyjnej, skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych ani pozwu o odszkodowanie. Osoby, których dotyczy zautomatyzowana decyzja, mogą już dziś powoływać się na artykuł 22 RODO, dający prawo do niepodlegania wyłącznie zautomatyzowanemu przetwarzaniu, oraz na procedury sektorowe obowiązujące w bankowości, ubezpieczeniach czy pomocy społecznej.

Dla polskich firm korzystających z systemów AI w procesach decyzyjnych oznacza to konieczność przygotowania procedur udzielania wyjaśnień jeszcze przed startem KRiBSI - klient lub kandydat do pracy, który zada pytanie o rolę algorytmu w odmownej decyzji, będzie miał coraz mocniejszą podstawę prawną, by domagać się konkretnej odpowiedzi, a nie ogólnikowego komunikatu.