Nowości
PISA 2025: rekordowy spadek czytania i matematyki, twórca testu wini też AI
Najnowszy raport OECD PISA pokazuje najgłębszy w historii badania spadek wyników czytania na świecie, a twórca testu Andreas Schleicher ostrzega, że sztuczna inteligencja wydrąża u młodych ludzi umiejętności krytycznego myślenia. Polska wypada stabilnie, w ścisłej czołówce Unii Europejskiej.
Spis treści
OECD opublikowało 9 września wyniki badania PISA 2025, w którym wzięło udział ponad 760 tysięcy piętnastolatków z 91 krajów i gospodarek. Wnioski są alarmujące: wyniki czytania spadły globalnie o 28 punktów w latach 2015-2025, co raport określa jako najgłębszy spadek w historii pomiaru. Twórca testu Andreas Schleicher łączy część tego trendu z rosnącym użyciem sztucznej inteligencji przez młodzież.
Co pokazał raport
Badanie PISA, prowadzone przez OECD co trzy lata, mierzy umiejętności piętnastolatków w czytaniu, matematyce i naukach przyrodniczych. Edycja 2025 pokazała, że przeciętne wyniki uczniów w krajach OECD osiągnęły rekordowo niski poziom zarówno w matematyce, jak i w czytaniu. Najmocniej ucierpiały wyniki uczniów z zamożniejszych rodzin, co raport opisuje jako odwrócenie dotychczasowego trendu, w którym to dzieci z uboższych domów notowały największe spadki.
Wśród krajów UE poniżej średniej OECD znalazły się między innymi Hiszpania, Chorwacja, Luksemburg, Malta, Grecja, Rumunia, Cypr i Bułgaria. Powyżej średniej uplasowały się Estonia, Finlandia, Irlandia, Austria, Polska i Czechy. Czołówkę światowego rankingu tworzą Chiny, Singapur, Tajwan, Japonia i Korea Południowa.
Sztuczna inteligencja i wydrążone kompetencje
W komentarzu do wyników Andreas Schleicher, dyrektor OECD ds. edukacji i umiejętności oraz twórca programu PISA, ostrzegł, że sztuczna inteligencja wydrąża u młodych ludzi kluczowe kompetencje. Chodzi przede wszystkim o umiejętności najważniejsze w epoce AI, czyli ocenę wiarygodności informacji, łączenie wątków z różnych źródeł oraz krytyczne myślenie o tym, co się czyta.
Najbardziej niepokojący jest spadek umiejętności, które liczą się najbardziej w epoce AI: oceny informacji, łączenia wątków z wielu źródeł i krytycznego myślenia o tym, co czytamy - Andreas Schleicher, dyrektor OECD ds. edukacji i umiejętności
Dane PISA pokazują wyraźną zależność: uczniowie osiągający najlepsze wyniki to zwykle ci, którzy rzadziej korzystają z narzędzi AI przy odrabianiu zadań. Raport podkreśla, że problemem nie jest samo korzystanie z technologii, lecz zastępowanie nią samodzielnego rozumowania, zwłaszcza rozróżniania faktów od opinii i radzenia sobie z niejednoznacznością tekstu.
Jedna trzecia Europejczyków funkcjonalnie niepiśmienna
Maciej Jakubowski, dyrektor Instytutu Badań Edukacyjnych, powiedział Euronews, że około jedna trzecia młodych Europejczyków osiąga wynik poniżej poziomu 2 skali PISA, co oznacza w praktyce funkcjonalne niepiśmiennictwo. Zastrzegł jednocześnie, że związek między mediami społecznościowymi a spadkiem umiejętności czytania nie jest jeszcze potwierdzony przyczynowo. Francuski minister edukacji Édouard Geffray zwrócił uwagę na skalę problemu związanego z telefonami: uczniowie spędzający ponad trzy godziny dziennie na telefonie w czasie zajęć tracą równowartość niemal dwóch lat nauki szkolnej.
Nie możemy powiedzieć w sposób przyczynowy, że taki związek istnieje, ale to jest pierwsza hipoteza - Maciej Jakubowski, dyrektor Instytutu Badań Edukacyjnych
Holandia, gdzie 4 na 10 dzieci jest zagrożonych ukończeniem szkoły z niskim poziomem umiejętności czytania, zobowiązała się odwrócić ten trend w ciągu trzech lat. Podobne programy naprawcze zapowiadają kolejne kraje UE, w których wyniki spadły najmocniej.
Polska jako zielona wyspa
Na tle globalnego kryzysu Polska wypada stabilnie. Polscy piętnastolatkowie osiągnęli 495 punktów z nauk przyrodniczych, 484 z matematyki i 482 z czytania, czyli wyraźnie powyżej średnich UE i OECD. Lepsze wyniki w naukach przyrodniczych osiągnęły tylko Estonia i Finlandia, w matematyce jedynie Estonia, a w czytaniu Estonia i Irlandia. Wyniki są zbliżone do edycji z 2022 roku, bez statystycznie istotnych różnic.
Globalny kryzys edukacyjny jest faktem. Na tle Europy jesteśmy zieloną wyspą - Barbara Nowacka, minister edukacji narodowej
Dyrektor IBE Tomasz Gajderowicz zwrócił jednak uwagę na paradoks: choć polscy piętnastolatkowie rozumują na poziomie europejskich liderów, należą jednocześnie do najmniej zadowolonych z życia wśród badanych krajów. W Polsce 63 procent uczniów uważa, że szkoła słabo przygotowała ich do dorosłości, a 38 procent postrzega ją jako stratę czasu, wobec średnich UE na poziomie odpowiednio 52 i 26 procent. Jednocześnie 55 procent polskich piętnastolatków korzysta co tydzień z chatbotów AI w nauce, więcej niż wynosi średnia unijna i OECD.
Raport OECD wzywa systemy edukacyjne do uczenia młodych ludzi interpretowania i weryfikowania informacji generowanych przez AI, zamiast biernego przyjmowania gotowych odpowiedzi. Kolejna edycja badania PISA odbędzie się za trzy lata, a decydenci w kilku krajach UE już zapowiedzieli programy ograniczające użycie telefonów w klasach i włączające kompetencje cyfrowe do podstawy programowej.
